Oorzaken van handeczeem bij kapsters

Het werk in de kapsalon kent vele belastende factoren die bijdragen aan irritatieve of allergische huidaandoeningen bij kapsters. Het ontstaan van contacteczeem bij kapsters is bij uitstek multicausaal. De volgende factoren kunnen in meerdere of mindere mate bijdragen aan het ontstaan van huidklachten bij kapsters:

• Water: ‘nat werk’
• Contact met haarcosmetica
• Irriterende stoffen
• Sensibiliserende stoffen
• Mechanische beschadiging
• Droge lucht
• Persoonlijke gevoeligheid (atopie)
• Persoonlijke hygiëne
• Foutief handschoengebruik
• Blootstelling thuis

Handeczeem bij kapsters ontstaat in de meerderheid van de gevallen eerst door een cumulatie van irritatieve beschadigingen. Deze beschadigingen effenen de weg voor een betere penetratie van allergene bestanddelen van haarcosmetica. Hierdoor kunnen allergieën optreden, en ontwikkelt zich een combinatie van een irritatief en allergisch eczeem.

Nat werk

Nat werk is in vele branches de belangrijkste risicofactor voor het krijgen van contacteczeem, óók in de kappersbranche. Voorbeelden van andere branches zijn: schoonmakers, verpleegkundigen en werknemers in de voedingsindustrie.
Water doet de huid opzwellen, waardoor de doordringbaarheid voor andere huidbeschadigende factoren toeneemt. Bovendien komen in de huid zogenoemde cytokinen vrij, die een ontstekingsreactie in gang zetten die de huidbarrière verder verslechtert. Daarnaast zorgt het zwellen van de huid ervoor, dat deze vervolgens weer sneller uitdroogt dan gewoonlijk.
Onderzoek onder kapsters heeft uitgewezen dat het verrichten van méér dan 2 uur ‘onbeschermd nat werk’ per dag het risico op “huidveranderingen” ruwweg verdubbelt (ten opzichte van de groep die minder dan 2 uur onbeschermd nat werk verricht).

“De link tussen nat werk en huidproblemen is net zo duidelijk als die tussen roken en longkanker” (Diepgen, 1999).

‘Nat werk’ komt in het kappersvak veel voor. Het gaat vooral om haren wassen en het uitspoelen van haarkleurproducten, permanentvloeistoffen en ontkleuringsproducten (blondeermiddelen). Ook het veelvuldig afwassen, wassen van de handen en het niet goed afdrogen is een bekende risicofactor. Leerling-kapsters in kapsalons hebben een verhoogd risico, doordat zij vaak veel ‘natte’ werkzaamheden verrichten. In het Arboconvenant en de Beleidsregels voor de kappersbranche zijn richtlijnen opgenomen om de blootstelling aan nat werk te beperken.

Ook in het Arbeidsdermatosen Surveillanceproject is vastgesteld dat ‘nat werk’ in het algemeen de voornaamste oorzaak is van handeczeem door het beroep, gevolgd door irriterende stoffen. Hier vindt u een overzicht van de belangrijkste oorzakelijke factoren die zijn aangegeven bij de gevallen van contacteczeem.

Contact met haarcosmetica

De huid van de kapster komt veelvuldig in contact met haarcosmetica, wanneer zij geen vinyl handschoenen draagt:

• Bij het wassen van het haar (shampoos);
• Bij het doseren en mengen van permanentvloeistoffen, haarkleurproducten en blondeermiddelen;
• Bij het opbrengen van permanentvloeistoffen, haarkleurproducten en blondeermiddelen op het haar;
• Bij het uitspoelen van permanentvloeistoffen, haarkleurproducten en blondeermiddelen;
• Bij het opbrengen van stylingproducten (b.v. gels);
• Bij het sprayen van haarlak;
• Bij het hanteren van verontreinigde verpakkingen;
• Bij het knippen van pas geverfd haar.

Vooral tijdens het wassen van het haar, het uitspoelen van producten en het opbrengen van stylingproducten komt de huid intensief met de producten in contact. Dit komt boven op het ‘natte’ karakter van het werk. Zowel irriterende als allergene stoffen spelen een rol bij het ontstaan van contacteczeem.

Irriterende stoffen

Vrijwel alle producten die in het kappersvak worden gebruikt, bevatten stoffen die de huid kunnen irriteren (zie onderstaande tabel en de productbladen). Een opeenvolging van geringe huidbeschadigingen als gevolg van irriterende stoffen, kan op den duur leiden tot een chronisch irritatief contacteczeem. Dit komt doordat de hersteltijd van de huid tussen de beschadigingen te kort is. Veelvuldig contact met irriterende stoffen, is dan ook één van de hoofdoorzaken van het ontstaan van huidproblemen, tezamen met de invloed van vocht. Ook de - huidontvettende - invloed van het regelmatig handen wassen met zeep moet niet worden vergeten.

Voornaamste irriterende/ huid-ontvettende bestanddelen in haarcosmetica

Allergene stoffen

Wanneer de kapster met een irritatief eczeem door blijft werken, is de kans op het ontwikkelen van een allergie tegen één van de sensibiliserende bestanddelen van haarcosmetica des te groter. Wanneer een kapster eenmaal gesensibiliseerd is tegen een bepaald bestanddeel, dan kan al bij contact met zeer kleine hoeveelheden van dat bestanddeel een allergisch eczeem ontstaan. Om een indruk te geven: het knippen van het haar van een klant dat gekleurd is met een PPD-houdende vloeistof, kan tot weken na het aanbrengen van de permanent tot allergisch eczeem leiden bij een gesensibiliseerde kapster. Ook contaminatie van werkvlakken, scharen, kammen etc. met haarcosmetica – bijvoorbeeld ammoniumpersulfaat uit blondeerpoeder –  kan leiden tot allergisch eczeem bij gesensibiliseerde personen. In de kappersbranche wordt een beperkt aantal ‘notoire’ allergenen gebruikt, waartegen een relatief groot deel van de kapsters die eczeem hebben, zijn gesensibiliseerd.

Mechanische beschadiging van de huid

Mechanische beschadigingen van de huid kunnen tijdens het knippen plaatsvinden als gevolg van het ‘schuren’ van het heft van de schaar langs de vingers die een pluk haar vasthouden. Met name de hand die niet knipt wordt hierbij dus beschadigd. De hand die knipt wordt in mindere mate belast, als gevolg van de bewegingen van de hand langs de handvatten van de schaar.
Ook het hanteren van het haar zelf, tijdens knippen en wassen, zorgt voor een schurende werking op de huid van de handen.

Droge lucht

Droge lucht is een risicofactor voor het ontstaan van huidklachten bij kapsters. Hierbij moet vooral gedacht worden aan het werken met de föhn. De hete, droge lucht uit de föhn zal de ‘vrije hand’ relatief sterk uitdrogen. Een lage luchtvochtigheid in de kapsalon kan ook een rol spelen.

Persoonlijke gevoeligheid: ‘atopie’

De term ‘atopie’ kan worden uitgelegd als “een aanleg voor een zwakke huid”. Voor het risico op huidaandoeningen in de kappersbranche zijn vooral de volgende uitingsvormen van een ‘atopische constitutie’ van belang (‘huid-atopie’):

• Eczeem in plooien van knie of elleboog gehad hebben (‘eczema fluxurarum’);
• Eczeem aan de handen, al vóór de kappersopleiding.

Andere atopie-uitingsvormen als dauwworm in de babytijd, hooikoorts en overgevoeligheid voor huisstof of dieren spelen nauwelijks een rol in het ontstaan van kapperseczeem.
Huid-atopie verhoogt de kans op huidklachten bij kapsters, maar is geen doorslaggevende factor. In de literatuur wordt gemeld dat huid-atopie het risico op eczeem ruwweg verdubbelt. Dit geldt vooral voor irritatief eczeem. Echter, de huidbelasting door nat werk en irriterende stoffen is in de kappersbranche van dien aard dat álle kapsters een risico lopen op huidklachten. Personen met ‘(vroeger) eczema fluxurarum’ of ‘vroeger handeczeem’ verdienen wel zorgvuldige voorlichting over de risico’s.
De laatste jaren wordt vooral onder jongeren een toename gezien in het aantal ‘atopici’. Dit is voor de kappersbranche van belang, omdat in deze branche relatief veel jongeren werken.

Persoonlijke hygiëne

Factoren die de kans op handeczeem verder kunnen vergroten zijn:

• Het dragen van ringen, horloges of armbanden tijdens het werk. Vocht en irriterende en sensibiliserende bestanddelen uit haarcosmetica kunnen hieronder achterblijven. De huid onder het sieraad wordt zodoende continu blootgesteld (‘occlusie’).
• Het te vaak de handen wassen, vooral als dit met zepen gebeurt.
• Het niet goed afdrogen van de handen na het wassen.
• Het gebruik van vervuilde handdoeken.

Verkeerd gebruik van handschoenen

Een foutief handschoengebruik door kapsters leidt op twee manieren tot een risico voor het ontwikkelen van huidklachten:

• Een gebrek aan bescherming door het niet-consequent dragen van handschoenen;
• Huidbelastende factoren als gevolg van de handschoen zelf.

Wat dit laatste betreft, moet aan de volgende aspecten worden gedacht:

Transpiratie

Transpiratie in kunststoffen handschoenen is een bekend probleem. Het leidt tot blootstelling van de handen aan vocht, hetgeen weer leidt tot snellere uitdroging en een grotere doorlaatbaarheid van de huid. Taakroulatie kan de tijdsduur dat handschoenen moeten worden gedragen beperken.

‘Occlusie’ van verontreinigingen of vocht

Wanneer handschoenen aan de binnenkant vervuild raken met irriterende of sensibiliserende stoffen (of vocht), dan resulteert dit in een nog intensiever contact hiervan met de huid (occlusie). Dit kan bijvoorbeeld gebeuren als:

• De handen niet goed worden afgedroogd vóórdat de handschoenen worden aangetrokken;
• Vervuiling van de werkomgeving op is getreden, door producten die in de salon worden gebruikt;
• Dezelfde handschoenen meerdere malen worden gebruikt.
• Handschoenen worden gebruikt die al door anderen zijn gedragen.
• Handschoenen worden gebruikt die in de salon hebben gelegen in plaats van in de verpakking.

Allergene (latex) bestanddelen

Handschoenen uit natuurrubber, ofwel latexhandschoenen (door kapsters ook wel aangeduid als ‘chirurgische handschoenen’), bevatten latexeiwitten waartegen relatief vaak sensibilisatie optreedt. Het probleem is met name bekend in de gezondheidszorg, maar komt ook bij kapsters nog regelmatig voor. In het algemeen hebben ‘gepoederde’ latexhandschoenen een nog wat hoger risico, door de inademing van latexeiwit via poeder in de lucht.

Adviezen met betrekking tot handschoengebruik vindt u hier.

Blootstelling thuis

Ook thuis kan de huid worden blootgesteld aan nat werk en irriterende stoffen. Zo kunnen bijvoorbeeld schoonmaakwerk en het afwassen met de hand zorgen voor een extra belasting voor de huid – bovenop de  belasting die in de kapsalon plaatsvindt.

Allergisch eczeem t.g.v. latex handschoenen